Сидорова Акулина Михайловна
Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥалас улууһун уонна 2-с Дьөппөн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ, тыыл ветерана, Хаҥалас улууһун култууратын ветерана
(1928-2001)
Оҕо сааһа
Акулина Сидорова муус устар 5 күнүгэр 1928 с. Татьяна Андреевна, Михаил Дмитриевич Сидоровтар дьиэ кэргэттэригэр 2-с Дьөппөҥҥө «Күөл-Онно» диэн сиргэ күн сирин көрбүтэ. Төрөппүттэрэ холкуостаахтар этилэр. 1936 сыллаахха 2-с Дьөппөн оскуолатыгар 1 кылааска үөрэнэ киирбитэ. 7 кылааһы 1-Дьөппөн оскуолатыгар бүтэрэр. Кыра эрдэҕиттэн ырыаҕа- тойукка сыһыаннаах кыыс олоҥхоһуттары, сэһэнньиттэри сөбүлээн истэрэ.
Дьоллоох Дьокуускайга
1943 с. музыкаҕа, култуураҕа дьоҕурдаах кыыс сэттис кылаас кэннэ Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище вокальнай студиятыгар үөрэнэ киирбитэ. Биллиилээх педагог Нина Чухординаҕа, кэлин Устин Нохсооропко дьарыктаммыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран оперы артисткатын аатын ылбыта.
1944 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай тыйаатыр артыыската буолар. Манна 1948 с. диэри артыысканан үлэлиир
1947 с. Былатыан Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур » оператыгар Туйаарыма Куо оруолун биир бастакынан толорор.
Төрүт сиригэр — култуура эйгэтигэр
1948 с. дойдутугар Дьөппөҥҥө төннөр. Кулууп сэбиэдиссэйэ, Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, «Албан аат» уордьан кавалера Федоров Яков Егоровичтыын Хачыкааттааҕы– Николаевскай таҥара дьиэтин кулууп дьиэтэ оҥостон үлэлэтэн барбыттара. Бу сылларга араас куруһуоктар үлэлээн, олохтоох самодеятельность сайдыбыта.
1950-1963 сс. диэри дойдутугар онтон Өлүөхүмэ улууһугар библиотекарынан, ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
Салайааччы быһыытынан
1963с.- 1973 с. 2 Дьөппөн нэһилиэгин сэбиэтин депутатынан талыллыбыта уонна сэбиэт председателинэн быыбардаммыта.
10 сыл устатыгар Акулина Михайловна нэһилиэк олоҕо тупсарыгар үгүс сыратын уурбута. Түөлбэ үлэтин көҕүлээбитэ. Түөрт түөлбэ тэриллэн нэһилиэк култуурунай олоҕо лаппа тупсубута. Дьахтар сүбэтин тэрийэн өйдөтөр- сырдатар үлэни көҕүлүттэн тутара. Үлэ тэрилтэлэринэн, түөлбэлэринэн спортивнай, култуурунай куоталаһыылар үгүстүк ыытыллаллара.
1973 с. 2 Дьөппөннөөҕү тыа сирин култууратын дьиэтин директорынан ананар. Нэһилиэккэ саҥа культура дьиэтэ тутуллар.
1978 с. сэбиэт сэкирэтээринэн, ол кэннэ 1983 сылтан 1990 сылга диэри «Октябрь 50 сыла» сопхуос партийнай кабинетыгар үлэлээбитэ.
Айар үлэтэ
Акулина Михайловна Дьокуускайтан кэлээт ыччаты түмүүнэн дьарыктаммыта. 2 Дьөппөҥҥө култуурнай олох күөстүү оргуйбута. 1949 с.олохтоох ыччаттары кытта Т.Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуһун» драманы туруорбуттара. Драма оройуоннааҕы көрүүгэ кыайыылаах буолан, Дьокуускайга Нуучча драмтеатрыгар көрдөрүллүбүтэ. Онно Акулина Михайловна Ньургуһун оруолун толорбута. Ити кэнниттэн, утуу-субуу «Күкүр Уус», «Көмүс туораах», «Ини — бии», «Киһини туох киэргэтэр» драмалары туруорбуттара. Ыччат түмсүүтэ, араас куруһуоктар тэриллэн үлэлээбиттэрэ.
1950 с. Саха сиригэр саҥа тутуулар ыытыллар кэмнэригэр “Мин хоһуун хотойум” диэн хоһоону суруйан, мелодия айан ыллаабыта. Грузия, Литва, Сахалин туһунан, бу дойдулар ураты айылҕаларын туойан хоһоонугар холбообута (“Сахалиным кэрэ сааһа”, “Паланга” уо.д.а.). Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 350 сылыгар “Үбүлүөйү көрсө” диэн ырыаны суруйбута.
1958 с. Москуба куоракка Саха Сирин литературатын уонна искусствотын Декадатын күннэригэр делегатынан талыллан кыттыыны ылбыта.
1967 «Дьөппөн сирин таптыыбын» ырыатын суруйбута.
Айар куттаах хоһоонньут, хас да ырыа автора, самодеятельнай мелодист.
Ситиһиилэрэ
1958 с. Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
1965 с. сэтинньи 22 кунугэр РСФСР Верховнай Сэбиэтин Бочуотунай грамотатын туттарбыттара.
1965 с. балаҕан ыйын 11 күнүгэр “Саха АССР культууратын үтүөлээх үлэhитэ” аат иҥэриллибитэ.
Хаҥалас улууһун уонна 2-с Дьөппөн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
Үлэ, тыыл ветерана
Хаҥалас улууһун култууратын ветерана
Үйэтитии
2016 с. Акулина Сидорова-Кэрэ Күөрэгэй аатынан «Көтөр көмүс кылыһах» норуот ырыатыгар уонна тойукка күөн-күрэс, «Ситим» култуура киинин уонна Сидорова А.М. оҕолорун көҕүлээһиннэринэн тиһигин быспакка ыытыллар.
2023 с. муус устар 6 күнүгэр, Акулина Сидорова-Кэрэ Күөрэгэй төрөөбүтэ 95 сааһын көрсө « Ситим » КК Акулина Михайловна Сидорова аата иҥэриллибитэ.
2023 с. Акулина Михайловна Сидорова «Дьөппөн сирин таптыыбын» ырыатыгар «Ситим» КК уус-уран салайааччытын М.Е.Свинобоева көҕүлээһининэн 2 Дьөппөн талааннаахтара кыттыылаах «Дьөппөн сирин таптыыбын» видеоклип сүрэхтэммитэ.
Акулина Михайловна алта оҕо ийэтэ, үгүс сиэн, хос сиэн, хос-хос сиэн эбээтэ этэ. Акулина Михайловна дьоҕурунан уонна тус холобурунан дьону көҕүлээн, култуурунай сырдатар үлэни күүстээхтик ыыппыт, нэһилиэккэ култуура сайдыытыгар киэҥ ыллыгы тыырбыт дьонтон биирдэстэрэ буолар.
