Күөрдэм XX үйэтин уустара
Археологическай чинчийиилэр туоһулуулларынан, II Дьөппөн сиригэр тимири уһаарыы ордук далааһыннаахтык XV–XVIII үйэлэргэ сайда сылдьыбыт. XIX үйэҕэ атыы-эргиэн күүскэ сайдан, кэлии “нуучча тимирэ” элбээн, олохтоох тимири уһаарыы биллэ кэхтибит. Онтон XX саҥатыгар былаас төрдүттэн уларыйан, колхозтааһын кэмигэр 1930 — c сылларга тимири уһаарар аҕа уустара быдан былыргыттан дьарык гыммыт төрүт идэлэриттэн бүтэһиктээхтик тэйбиттэрэ.
Дьөппөн кырдьаҕастарын ахтыыларынан, тимири Нуочахаҕа, Арҕаа Бэрдьигэстээххэ, Быталаах төрдүгэр уһаараллара. Аҕа дойду сэриитин иннигэр тимири уһаарар оһохтор элбэх сиргэ эмэхтийэн тураллара эбитэ үһү. Билигин оһохтор ордон хаалбыт омоонноро II Дьөппөн тыатыгар, чуолаан Чаппараайыга, Куудаҥыга, Салааҕа, Күөл Оннугар, Өҥөскө, Арҕаа Бэрдьигэстээххэ, Күндэҕэ биирдиилээн көстөн ааһаллар. Тимири уһаарбыт сир мэлдьэһиллибэт мэктиэтинэн «тимир сааҕа» буолар. «Тимир сааҕа» – тимирдээх урууданы уулларарга арахсар араас тимир холбоһугун тобоҕо (нууч. шлак). Былыргы сахалар ону оргунньук диэн ааттыыллар эбит [Пекарскай, 1959, т. 2, стб. 1862]. Күөрдэм төрүт олохтооҕо В.П. Ефремов ахтарынан, уус аҕалаах буолан, кини киһини өйдүөҕүттэн «тимир caaҕынaн» оонньообут. Кыһаттан таһааран таһырдьа биир сиргэ чөмөхтүү куталлар эбит. Онно чоху көхсүн курдук хараҥа күөх килбэчигэс, араас моһуоннаах тимир диэҕи тимир, таас диэҕи таас буолбатахтарынан оонньуура үһү [Күөрдэм, 2017, с. 249–250].
Олохтоох кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, Нуочахаҕа — Федоровтар уонна Адамовтар, Арҕаа Бэрдьигэстээххэ — Киприяновтар, Салааҕа — Михайловтар, Күбүнүгэ — Афанасьевтар, Күөл Оннугар – Архиповтар аҕа уустара баһылаан-көһүлээн тимир уһааран идэ гынан дьарыктаммыттар. Кэлин бу дьон тимиинэн уһамммыттара биллибэт. Арай эдэр эрдэҕинэ Ньукулах (Н.Н. Адамов) бэйэтин наадатыгар уһана сылдьыбыта үһү. Дьөппөн атын аҕа уустара уһаарыы тэрээһин үлэтигэр биирдиилээн кыттыһаллар эбит [Эмиэ онно, с. 248–250].
Ити тыаларынан аҕа уустара бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан, уһанан олорбуттар. Ол курдук
Кычылыыр Уус — Архипов Андрей Күөл Оннугар Өҥөскө уһаммыт. Кини тимири уһааран уһаммыта биллэр. Билигин даҕаны тимири уһаарбыт сиригэр Өҥөскө «тимир саахтаах» чохчото баар. Кычылыыр Уус Дьөппөн бүтэһик тимири уһааран уһаммыт уустарыттан биирдэстэрэ буолар. Кини кыыһын Настааны Хорос Ыстапаан уола Кууһума – Михайлов Кузьма Степанович (1878–1969 сс.) кэргэн ылан Дьэбдьиэй диэн coҕoтox кыыстаммыттара. Дьэбдьиэй oҕoлopo – Настаа, Михаил, Наталья.
Маачах Уус — Афанасьев Андрей Михайлович (1871–1939 сс.) Күбүнүгэ Хомустаах диэн сиргэ олорон уһаммыт. Покровскай куорат олохтооҕо, историк, кыраайы үөрэтээччи, Фаина Дмитриевна Адамова кэпсээнинэн, тимир оҥорор тааһын Бүүтэҥэ үрэх салаатыттан аҕалара. Бу Кычыллыыр, Маачах, Майҕааһын уустар Дьөппөн нэһилиэгэр тимирдээх тааһы уһааран уһаммыт бүтэһик уустар буолаллар. Аҕам сэрии иннинэ Маачах уһана турдаҕына сылдьыбыт, – диэн ахтар В.П. Ефремов. Онно саха кыптыыйын эллээбит, туттара-хаптара түргэнэ, хамсалаах табах быстыҥа бүтэрбит үһү. Ити сэрии иннинэ кырдьан баран уһанарын көрбүт, улаханнык саллыбыт этэ. Уһанар балаҕанын кэннигэр балаҕантан эрэ намыһах тимир сааҕын чохчото баарын көрбүтүн cөҕөрө.
Маачах уус туһунан ааспыт үйэ 60 — 80-сс. Күбүгүнэ колхоз отчуттара араас кутталлаах кэпсээннэри сэһэргииллэрэ. «Маачах уус кийиитигэр Афанасьева Анна Савввичнаҕа хомус оҥорон бэлэхтээбит. Ол хомус аҕыйах сыллааҕыта Покровскайга олордохторуна холбукатын иһигэр сытан тыаһыыр буолан хаалбыт. Ким да тыыппат, таарыйбат сиригэр сытан хомус бэйэтэ оонньоон кэлэр үһү. Ону Анна Саввична айыырҕаан дьоҥҥо биэрбит. Онтон холбукатын бэйэтигэр хаалларбыт. Холбуката билиҥҥэ диэри баар эбит. Оннук дьикти хомуһу оҥорбут Маачах уус (Фаина Дмитриевна Адамова ахтыыта, 2014 сыл)» [Семенова, 2019, с. 234].
Майҕааһын Уус – Маачах убайа үйэтигэр кэргэннэммэтэх. Быраатын кытта эҥээрдэһэн Хомустаахха бииргэ олорон уһаммыттар. “Аҕам кэпсииринэн, Maйҕaahын эдэригэр турбут-олорбут, олус сүрэхтээх, кыайыгас үлэһит, Маачахтан таһыйа уус эбитэ үһү. Кэлин ыалдьар буолан, уһанар дьарыгын эдэрчи сылдьан тохтоппут. Майҕааһын биир туспа дьээбэлээх кырдьаҕас эбит. Таһырдьаттан киирбит билэр да, билбэт да, эдэр да, эмэн да ыалдьыт буоллун хаһытаабытынан үрдүгэр түһэн момолуура уонна тута иэрийэ-иэрийэ сөтөллөн тохтуура үһү. Билигин быһаардахха, астмалааҕа буолуо. Хайыай, итиччэ үлүгэрдээх ыарахан үлэ туох эрэ куһаҕан содуллааҕа биллэр буоллаҕа дии… Тимирдээх таас ууллан тимирэ арахсар кэмигэр киһи доруобуйатыгар буортулаах газтар тахсан эрдэхтэрэ. Майҕааһын сэрии, сут кэмигэр өлбүт” [Күөрдэм, 2017, с. 252].
Табысхаан Уус — Федоров Михаил Алексеевич Нуочаха Арҕаа Баһыгар олохтоох тимир уһаарар идэлээх Федоровтар аҕа уустарыгар төрөөбүт. Аҕалара Федоров Алексей-Өлөксөөс сэттэ уол, икки кыыс оҕоломмут: 1. Сааба эдэригэр өлбүт; 2. Табысхаан Мэхээлэ; 3. Хааһына Дьөгүөр; 4. Айанньыт Ньукулай; 5. Кустуй Ньукулай; 6. Төөппүй Түмэппий (05.08.1894–1957 сс.); 7. Көстөкүүн (1901 —1915 сс.). Икки кыыс эдэрдэригэр өлбүттэр.
“Аҕам кэпсииринэн, иккис уол Табысхаан Мэхээлэ Өктөм тимирин уустарыгар тахсан ууска уһуйуллубут, – диэн ахтар В.П. Ефремов. Онно уһуйуллан суохапчылаах (уус чуолҕана) уус буолбут. Ол саҕана В. Серошевскай суруйан хаалларбытынан, Өктөм нэһилиэгэр Төхтүр дьаамын таһыгар сыалай түөлбэ уустар олороллоро бэлиэтэнэр. Табысхаан ол уустарга тахсан уһуйуллубут буолуон сөп. Уус буолан баран, бырааттарын барыларын уус идэтигэр уһуйбут. Бырааттара да дэгиттэр уус буолбуттар. Биир сайын иһигэр нуучча дьиэтин тутан бүтэрэн киирэллэрэ үһү диэн сөҕөн кэпсиирэ. Кэлин сорохторо, бука, олох уларыйан буолуо, бэйэлэрин наадаларын эрэ уһанар буолбуттар. Соҕурууттан аалынан аҕалыллар удамыр сыаналаах тимир туттар сэп-сэбиргэл дэлэйбитэ улахан төрүөт буолбута буолуо. Арай Айанньыт Уус хойукка диэри уһаммыт. Кинилэр дьиэ кэргэн 1930 сыллаахха II Дьөппөҥҥө көспүттэр. Кэлин «Күөрдэм» холкуос тэриллибитигэр чилиэнинэн киирбиттэр. Холкуоска тимир ууһунан үлэлээбит” [Күөрдэм…, 2017, с. 250].
Табысхаан Уус Ион, Виктор, Марфа диэн оҕолордооҕо.
Хааһына Уус — Федоров Егор Алексеевич. Ыччаттара: Гавриил сэттэ оҕолоох, Яков икки кыыстаах, Афанасий икки кыыстаах.
Айанньыт Уус — Федоров Николай Алексеевич өлүөр диэри (1953 с.) уһаммыта (рис. 26). Айанньыт Уус ыччаттара: Варвара тoҕyc оҕолоох, Екатерина уон oҕолоох, Елена түөрт oҕолоох, Дария кэргэн тахсыбатаҕа.
Кустуй Уус — Федоров Николай Алексеевич. Ыччаттара: Николай үс oҕoлoox, Аркадий биир oҕoлоох, Елена биир оҕолоох.
Төөппүй Уус — Федоров Тимофей Алексеевич. В.П. Ефремов суруйарынан, кыра эрдэҕинэ ыалларга Төөппүй охсубут былыргы саха анньыылара бааллара үһү. Кэлин Состокуолга олордохторуна, 1954 сыллаахха аҕатыгар кэлэрин көрөр эбит. Арааһа, аҕатынаан бииргэ уһанар быhыылaахтара үһү. Төөппүй Уус oҕoлоро: Игнатий, Ипатий, Иван, Алексей. Бары элбэх оҕолоохтор.
Курунньук Уус – Николай Киприянов. Төрдүлэрэ Мэндэ, Бүүтэҥэ, Буотама үрэхтэринэн тэлэһийэн олорбуттара, тимир уһаараллара. Уола Киприянов Егор Николаевич Аҕа дойду сэриитигэр барбытын кэннэ сиэннэрин ылан ииппитэ. Хос сиэннэрэ Куприяновтар диэн араспаанньанан биллэллэр.
Хорос Кууһумата – Михайлов Кузьма Степанович (1878–1969 сс.) эдэр эрдэҕинэ Маачах Ууска балтаһытынан сылдьыбыта үһү.
Уус Бөтүрүүскэ — Ефремов Петр Кузьмич (1920—1981 сс.) (рис. 28). Аҕатын төрүттэригэр былыр нууччалар кэлиэхтэрин иннигэр тимири уһааран уһаммыт Өҥөр Уус баара үһү. “Аҕам — ол киһиттэн онус көлүөнэ төрүөх киһи, – диэн уола В.П. Ефремов ахтар. Онтон эһэтэ Чөрөкө Бүөтүр (1857—1929 сс.) кэргэнэ (эбэтэ 1867 с. төрүөх) — Чыамайыкы Хаҥалаһын аатырбыт удьуор уус Сахаараптар — Өлүксээн Уус кыыһа. Өлүксээн Уус биэс уоллааҕа, хас да кыыстааҕа. Уолаттара талбыт курдук аатырбыт уустар: 1. Сааба Уус — тимиргэ да, маска да дэгипэр уус эбит. Сааба ат тэрилии, ыҥыырын хоҥсуоччутун ат төбөлөөн, ойуулаах үрүҥ алтан, үрүҥ көмүс сирэйдээн оҥорор мындыр уус эбит. Уола Бүөтүр Уус эмиэ дэгиттэр уус буолбут. Аҕам Бөтүрүүскэ аармыйаттан кэлэн баран, Нуочахаҕа Айанньыт Ууска уһуйуллан суохапчылаах дьиҥнээх саха ууһа буолбута. Кыра эрдэхпинэ ол суохапчытын — үп-үрүҥ тимирдээх отучча сантиметр уһуннаах, түөрт сантиметр кэриҥэ кэтиттээх араас диаметрдаах үүттэрдээх чуолҕан тимири көрдөрбүтэ. Аҕам бастаан Нуочахаҕа, онтон 1953 сыллаахтан II Дьөппөҥҥө уһаммыта. Көмөлөһөөччүлэринэн, балтаһытынан Хабыыкка–Николаев Гавриил Алексеевич, онтон Николаев Алексей Иванович-Кутууска үлэлээбиттэрэ. Миигин Нуочахаҕа балтараа саастаахпар күөрт күөртэппитин хаһан да умнубаттыы өйдөөн хаалбыппын. Арааһа, наһаа былдьаспытым буолуо? Ылан кыстык үрдүгэр туруоран баран, күөрт быатын туттаран кэбиспитэ. Ону аҕам күөртүүрүн үтүктэн тардыалыырбын өйдөөн хаалбыппын. Дьөппөҥҥө киирэн баран тыа хаһаайыстыбатын массыынатын өрөмүөннүүллэр этэ. Ол кэмҥэ тыраахтыр, массыына биир эмэ баара. Электричество уота олох да суоҕа. Эгэ, сыбаарка кэлиэ дуо? Биирдэ тимири сиэппиттэрин (сыбааркалаабыттарын) көрбүтүм. Икки тимири кыһаҕа кутан кытардыбыттара. Арай мин көрдөхпүнэ, кытарбыт тимирдэрэ кып-кыһыл кыымынан өрүтэ ыһыахтаммыттара (бенгальскай чүмэчи курдук), ону таһааран кумахха анньа-анньа үрүт-үрдүлэригэр ууран баран харса суох балталаабыттара. Ол тимирдэрэ бэйэ-бэйэтигэр хам сыстан хаалбыта. Биирдэ алтаны (латунь быһыылаах) бөдөҥ доҕуулаах игиинэн өp баҕайы аалан, көөбүлүн мунньан туой иһиккэ кутан баран уулларбыттара. Таһаараннар төгүрүк туой халыыпка куппуттара. Билигин санаатахха, сельхоз массыына втулкатын куппуттар быһыылаах. Саха быһаҕын дьон көрдөстөҕүнэ өрүү охсон биэрэрэ. Сорохторго быһаҕы кыыннаан, хататын эмиэ онорон биэрэрэ. Ким тугу көрдөһөрүнэн быһыылааҕа. Ол саҕана барыта илиинэн оҥоһуллара. Билинҥи курдук тиэхиньикэ үөдүйэ илигэ, түүллэригэр да баттаппаттара. Ити кэмнэргэ холкуостаахтарга харчынан төлөбүр диэн суоҕа, тугунан төлөһөллөрүн олох билбэппин. Ити 60 сыл анараа өттүгэр, 4—5 саастаахпар, өйдөөн хаалбыппын аҕынным. Кэлин борбуйбун көтөҕөн уонна уус дьиэтиттэн ыраах Хатыҥ Түбэҕэ олорор буоламмыт, «иккис дьиэ» оҥостубут ууһум дьиэтигэр сылдьарым арда атан испитэ. Аҕабыт, хомойуох иһин, эдэр сааһыгар, баара-суоҕа 38 сааһыгар, уһана сылдьан илиитин дэҥнээн аҥаар илиитэ суох буолбута. Иккис Дьөппөн нэһилиэгин бүтэһик суохапчылаах ууһа Уус Бөтүрүүскэ 1958 сыллаахха уһанан бүппүтэ. 1950 сыллартан Саха сирин үрдүнэн илбистээх этитиилээх, суостаах суохапчылаах дьиҥ саха уустарын кыһалара сөҕүрүйэргэ барбыта” [Күөрдэм, 2017, с.253].
Ньукулах Уус — Адамов Николай Нуочаха Холболооҕор олорбут. Эдэригэр бэйэтин наадатыгар эрэ уһаммыт. Кэлин онтун да тохтоппут. Сиэнэ Адамов Вадим Петрович II Дьөппөҥҥө олорор.
Бүөтүр Уус — эмиэ дэгиттэр уус. Саа ууһа. Эргэ саа кэлин өттүн өһүлэригэр саа эстэн илиитин дэҥнээн уһанарын тохтоппут. Сиэнэ эмиэ уус — Мүлүк Уус.
Уйбаан Уус — кыра булка бинтиэпкэни, улахан булка туукка сааны оҥороро көлүөнэттэн көлүөнэҕэ кэпсэлгэ сылдьар. Уола Мэхээлэ Уус — аатырбыт көмүс ууһа.
Миитэрэй Боруок Уус — тимир ууһа. Кини түөрт уола бары тимир уустара.
Уус Баһылай – көмүс ууһа Боотулуга олорбут.
Испиэн Уус — тимир ууһа, уола Дьогүөр Уус — эмиэ тимир ууһа.
Күөрдэмҥэ бэйэтигэр бу уустар олорбуттар: Кирилэ Уус — Павлов Кирилл Баай Баабылап (Павлов Гавриил Константинович) уола. В.П. Ефремов кинини маннык ахтар: «Хатыҥ Түбэҕэ Кирилэ Бааһыната диэн сиргэ олорбут (сайылыга буолуо). 1962 сыллаахха аҕабынаан умайбыт оскуола 4 оһоҕун оҥорбуппут. Оскуола арҕаа өттүгэр икки ааннаах ампаардаах (билигин да турар). Ол ааннарын күрүүгүн тоһоҕолорун сэлээппэтэ КП диэн бэчээттээҕэ, былыргы саха ууһа таптайан охсубут тohoҕoлоpo. Ону дьиктиргээн көрбүппэр аҕам Кирилл Павлов диэн быһаарбыта. Оскуола тутуутугар наадалаах тимир тэриллэри эмиэ кини оҥорбут, ити 1928—1930 сыллар эргин. 1950 сыллаахха холкуостары бөдөҥсүтүү буолбута. Нуочаха «Андреев» холкуоһун II Дьөппөн «Калинин» холкуоһун кытары холбообуттар. Биһиги дьиэ кэргэн 1953 сыллаахха Дьөппөҥҥө көһөн киирбиппит. Аҕам уус дьиэтигэр уһаммыта. Ол саҕана дьыссаат диэн суох этэ. Мин киһини өйдүөхпүттэн аҕабын батыһан өрүү уус дьиэтигэр сылдьарым. Онно тимир буочука курдук кыра күөрт баар этэ, ол күөрдү «Павлов Кирилл Уус күөрдэ» диирэ. Ханна баҕаpap илдьэ сылдьан уһанар этэ. Аҕам быһах охсоругар мин кыра сылдьан ол күөрдү элбэхтэ күөртээбитим. Бүтэһигин 1966 сыллаахха аҕам Адамов Иван Саввич икки уостаах саатын үөһээҥҥи балаһа тимирэ адьас арахсан хаалбытын иһэрдэн холбообута. Онно ол күөрпүн бүтэһигин күөртээбитим. Ол кэнниттэн ханна барбытын билбэппин. Кирилэттэн ыччат хаалбатах, кэргэнэ – Ксенофонтовтар кыыстара Татьяна Васильевна. Биир уолу ииппиттэрэ, Павлов Егор-Хабатаа оҕото-уруута суох, эдэригэр өлбүт” [Күөрдэм, 2017, с. 251–252].
Кииккэ Уус — Петров Кирик былыр Күөрдэмҥэ олоро сылдьыбыт. Улахан күүстээх киһи эбитэ үһү. Олорон ааспыт кэмэ да ыраатан, улахан сурах-садьык хаалбатах. Уолун Петров Иван Кириковиһы 1922 сыллаахха итирик кыһыллар Дьөппөн 22 туох да буруйа суох олохтоохторун кыыллыы дьаһайалларыгар өлөрбүттэр. Хос сиэнэ Решетников Илья Иванович оҕолоро II Дьөппөҥҥө олороллор.
Кытааппыт Уус — Александров Николай. Кини Тигээйи Иһигэр иккис булгунньах кырдалыгар Сыа Өтөх диэҥҥэ олорбут. Мытаах таҥаратын дьиэтин ааннарын күрүүгүн, тоһоҕотун барытын онорбута үһү. Ол күн бүгүнүгэр диэри история кэрэһитэ буолан турар. Уолаттара — Савва, Еремей Александровтар. Хос сиэннэрэ Дьөппөҥҥө олороллорэ. Александров Николай сиэнэ Александра Николаевна Киприянова сурукка киирбит ахтыытыттан: “Биһиги эһэбит Кытааппыт Уус өтөҕө — Тигээйи иһэ. Үрэх үрдэ урут кыстык сир эбитэ үһү. Онно күөрдэмнэр бары кыстыыллара, сайын кэлиитигэр сайылыктарыгар көһөллөрө. Эһэбит өтөҕө билигин бааһына сирэ буолан турар. Мин оҕо эрдэхпинэ миэлиҥсэ ампаарыттан бэрт чугас уһанар туруору дьиэ баара. Онно уус холумтанын омооно үчүгэйдик көстөр этэ. Ол холумтан таһыгар сүрдээх суон дүлүҥҥэ ыт төбөтүн саҕа тимир эллиир кыстык тимирэ батары саайыллан турара. Онтон чугас тимир caaҕa өрөһөлөнө сытара. Биһиги, кыра oҕoлор, онтон ылан оонньуур этибит. Кыстыктаах дүлүҥү ким да халбарыппатаҕа, тыыттарбат этилэр. Туох эрэ бааска эмп оностоору кыстыгы сууйан, ууларын дьиэлэригэр илдьэ бараллара. Ол кыстыктаах дүлүҥ 1930 сыллаах мотуокка диэри турар этэ. Кэлин суох буолбут этэ. Кэнники истибитим-билбитим, Федоров Николай Алексеевич (Айанньыт Уус) эмэҕирбит дүлүҥү хайа охсон кыстык тимирин тиэйэн ылбыт этэ. Кини холкуос тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин саппаас чааһын оҥорор уус этэ. Биирдэ киниэхэ уһана олороругар түбэһэн тиийбиттээҕим. Эһэм кыстыгын көрөөт да билбитим, тутан, имэрийэн көрбүппүн бэйэм да билбэккэ хаалбытым.
Биһиги эһэбит дьоҥҥо-сэргэҕэ «аатырбыт ууһунан» биллэрэ. Тимири тиит мас көмөрүн күөртүнэн үрдэрэн кытардан, сымнатан, кыстыгар сыһыаран, араас балталарынан таппайан, имитэн-хомутан, былыргы бэрдээн саа тимирин, сомуоктары, сүгэ арааһын, анньыыны, хотууру, сиэрпэни, суха тимир лэмиэгин, ат боккуобатын, таҕааны, күлүүһү, кыптыыйы уо.д.а. барытын уһааран оҥорбут уус. Мин улаатыахпар диэри дьон туох эмэ тимир оҥоһугу харыстаан илдьэ сылдьан ытыктабыллаахтык «Кытааппыт Уус оҥорбута», — дииллэрин истэр этим. Ааспыт үйэ дьонугар, үлэлэригэр-хамнастарыгар туттуллар сэби-тэрили оҥорон, уһааран ыал-дьон буолалларыгар түстээбит өбүгэбин үөрэ ахтабын-саныыбын. Урукку кэмнэр ахтыыларыгар, суруктарыгар кини туһунан киирбэтэх быһыылаах, билигин киллэриэхтэрэ диэн эрэнэ саныыбын” [Күөрдэм, 2017, с. 248].
Мандар Уус «Онон Орто туруу Дойдуга Олох олоро кэлбит оҕо киһи Ийэ Кутун, Ийэ Өйүн, Ийэ Тылын быстыбат Ситимнэрэ кэһиллибэккэ, этэҥҥэ улаатан истэҕин аайы, кини Ис Көҥүлэ күөмчүлэммэккэ, харгыстаммакка, айылҕата этэринэн көҥүллүк, түргэнник үүнэр- сайдар. Дьэ, оччоҕо эрэ эдэр киһи Айылгыта аһыллар, Уйулҕата уһуктар, Өркөн Өйө Ийэ Өйүттэн ситимэ түргэнник ситэр, бөҕөргүүр. Оннук сайдан иһэр оҕо бэйэтин сатаан салайынар, көрүнэр, мин диэн өйдөбүлэ күүстээх буолар, Удьуор Төрдүн тардыыта кэхтибэккэ, кэһиллибэккэ Үс Куттара тэҥҥэ сайдар. Сүрэ сүнньүн булар» диэн суруйар. Ол аата Мандар суруйуутунан саха киһитэ сөптөөхтүк көрүнэн оҕотун- ыччатын ииттэҕинэ Удьуор Төрдө тардар диэн этэр. Удьуор төрдө оччотугар хос эбээ- эһээ хаана, кини талаана, сатабыла утумнарыгар- ситимнэригэр бэриллэр. Бу Удьуор Тардыытын ситимин Күөрдэм уустарыгар көрөн холобурдаан көрүөҕүҥ
Кычыллыыр Уус — Архипов Андрей- хос хос сиэнэ уонна Хорос Кууһуматын хос сиэнэ Ефремов Иван Николаевич, 2 Дьөппөҥҥө Ефремовтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. Оскуоланы манна бүтэрэн, үлэһит, ыал буолан, төрүт дьонун сиригэр атаҕар турбут. Билиҥҥи кэмҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр олорор. Ийэтэ Анастасия Ипатьевна өттүттэн аатырбыт уус дьонноох эбит. Иван Николаевич ону удьуордаан билигин норуот маастара аатын ылбыт. Кини ситиһиилэрэ: 2022г – Диплом II степени в номинации “Национальная мужская одежда” улусный смотр — конкурс национальной одежды посвященный к 100 – летию образования ЯАССР.
2022г – Лауреат I степени “Сахам талба таҥаһа» ыhыах посвященный к 145-летию А.Е.Кулаковского в Таттинском улусе
2022г — Диплом Лауреата II степени в ХХI Евразийском конкурсе высокой моды национального костюма «Этно – Эрато» объединение «Сөргүтүү»
2022г – Лауреат I степени Всероссийского фестиваль – конкурса “Искусство России»
2022г – «Дьулуурдаах иистэнньэҥ» Анал Аат кыайыылааҕа, РСФСР үтүөлээх үлэһитэ С. А. Зверев – Кыыл уолун күнүгэр аналлаах “Тоҕус оһуордаах түһүлгэ” республикатааҕы норуот уус- уран айымньытын күрэһигэр
2022 г – Лауреат I степени в номинации «Театр моды и костюма” Х Международный фестиваль – конкурс творчества “Бриллиантовые нотки г — ”
2022 г – Лауреат I степени Международный конкурс – фестиваль “Грани Таланта»
2023г – Лауреат III степени республиканского конкурса «Сылаас тыыннаах өбүгэм таҥаһа»
2023г – Диплом Гран – При II республиканский конкурс «Хомус тыына»
Онон Иван Николаевич Удьуор ситимин таба тайанан, билигин ийэтин өттүттэн Удьуор уустар ааттарын ааттата сылдьар уус буолар.
Кииккэ уус- хос сиэнэ Решетников Илья Иванович 2 Дьөппөҥҥө Антонина Николаевна Соловьеваны кытта ыал буолан 6 оҕоломмут. Билигин оҕолоро сиэннэрэ, хос сиэннэрэ кинилэр олохторун салҕыыллар. Оҕолор ийэлэрэ пекарь буолан ордук ас астааһыныгар сыстаҕастар. Илья Иванович кыра кыыһа Вероника Ильинична Күөрдэмҥэ олорор. Бухгалтер идэлээх. Администрацияҕа үлэлиир. Кэлэ өттүгэр бу оҕолор Павловтар – Решетниковтар төрүччүлэрин үөрэтэр соруктара турда.
Ньукулах Уус — Адамов Николай, сиэнэ Адамов Вадим Петрович. Вадим Петрович , олохтоох оскуолаҕа физкультура, уруһуй, үлэ, ырыа уруоктарын үөрэппитэ. Сатаабата диэн суох. Илиитигэр дьоҕурдаах. СР Үөрэҕириитин туйгуна, Физическэй култуура уонна спорт ветерана. Вадим Петрович уолаттардаах.
Кытааппыт Уус — Александров Николай сиэнэ Александра Николаевна Киприянова- биир бастакынан норуот маастара аатын ылбыта. Александра Николаевна оҕолоро, сиэннэрэ илиилэригэр дьоҕурдаахтар. Кыргыттар бары иистэнэллэр. Сыллата аайы нэһилиэкк ыһыаҕар былыргылыы тигиллибит халадаай, хаһыаччык күрэҕэр кыттан бастыыллар. Бу аймах бары үгэс буолбут ньыманан тигиллибит сахалыы таҥастаахтар, эбэлэрэ Александра Николаевна бэлэхтээбит туос ыаҕайкаларын тута сылдьар үтүө үгэстээхтэр.
Төөппүй уус- Федоров Тимофей Алексеевич Нуочахаҕа олорбут. Сылгыһыттыыр эбит. Федоров Тимофей түөрт уол оҕоломмут.Онтон улахана Игнатий Тимофеевич Федоров, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх, Албан аат III степеннээх орденнар кавалердара, Хорсунун иһин, Германияны кыайыы иһин мэтээллэрдээх. Сэрииттэн кэлэн баран Күөрдэмҥэ өр сылларга связист монтерунан үлэлээбитэ. Илиитигэр, техникаҕа сыһыаннаах буолан олохтоох радионы саҥардыбыт. Кэргэнэ Мотрена Кирилловналыын алта оҕоломмуттар. Төөппүй уус хос сиэнэ Любовь Викторовна Федорова, билигин 2 Дьөппөҥҥө олорор. Илиитигэр талааннаах, кылынан- сиэлинэн табыллан сахалыы сэлээппэлэри оҥорор. Сылын аайы улууска ыытыллар декоративнай прикладной быыстапкаларга сиэл сэлээппэлэринэн кыттар, 2-3 миэстэлэри ылаттыыр. Любовь Викторовна сүнньүнэн дьахтар, эр киһи сэлээппэлэрин, тымырдаайыны, дьахтар киэргэллэрин оҥорор. Дьоҥҥо сакааһынан сэлээппэлэри тигэр. Удьуор уустар Федоровтар сыдьааннара Хаҥалас улууһунан киэҥник тарҕанан олороллор. Бары кэриэтэ илиилэригэр талааннаах дьон. Ситимнэри- утумнарын төрүччүгэ сааһылааһын саҥарда биэрии эрэйэр.
Ефремов Петр Кузьмич- Бөтүрүүскэ Уус (бүтэһик суохапчылаах уус). Уола Владимир Петрович Ефремов суруйан хаалларбыт ахтыытын көмөтүнэн икки кинигэ таҕыста. Бөтүрүүскэ уус кэргэнин Дария Николаевна бастакы кэргэниттэн Павел Петрович Гермогеновтан оҕолоро 4 эбит. Бөтүрүүскэттэн 4 оҕолонор. Ол оҕолоруттан сиэннэр, хос сиэннэр билигин Гермогеновтар, Ефремовтар ааттарын салҕыыллар. Тарбахтарыгар талааннаах дьон буолан ытыгыланаллар. Сиэн Галина Ивановна Иванова (Гермогенова)- Айтыына Уран билигин педагог маастар, СР Үөрэҕириитин туйгуна, Арктика художниктарын сойууһун чилиэнэ, СР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, 2 Дьөппөн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СР мелодистарын сойууһун чилиэнэ, 40ча ырыа буолбут хоһооннордоох, оҕоҕо аналлаах кинигэлэр ааптардара, хоһоон кинигэлэрдээх, тылбааска да холоммут айымньылардаах. Экология сылыгар «Туруук Хайа» диэн СР суруйааччыларын, хоһоонньуттарын айымньыларын түмэн кинигэ оҥорон таһаарбыта. Оҕолору өбүгэ ииһигэр, ырыатыгар- тойугар үөрэтэр. 2 Дьөппөн иистэнньэҥнэрин түмэн 2014 с Олоҥхо ыһыаҕар саха атын киэргэлин тигэн Лауреат аатын ылбыттара. 2017 с. СР бастакы Президенин Михаил Ефимович Николаев мэтириэтин былыргылыы ньыманан хатан сөрүө оҥорбута (сиэлинэн). Галина Ивановна айар- тутар талаана уҕараабат, саҥаттан саҥа саҕахтары арыйан, үтүөкэннээх уһуйааччы, айааччы буолан дьон ытыктабылын ылыан ылар.
Афанасьев Андрей— Маачах уус сиэннэрэ Андрей, Михаил Афанасьевтар Покровскайга олороллор. Хос сиэнэ Данилов Александр Дмитриевич-Хаҥыл Уус, норуот маастара, Россия уустарын гильдиятын чилиэнэ, Саха өрөспүүбүлүкэтин тимир уустарын сойууһун солбуйааччы бэрэссэдээтэлэ. «Мин хос эһэм тимири уһааран уһанар уус эбитэ үһү. Иккис Дьөппөн тыатыгар тимир уруудатын хостоон уһаарбыт омоонноро билигин да бааллар. Онон тимири уһаарыы уонна уһаныы миэхэ удьуор утум дьарык буолар”- диэн Александр этэр. Сылтан сыл өбүгэ үгэһигэр сыһыарар аналлаах күрэхтэргэ эдэр уустар кэккэлэрэ хаҥаан иһэр. Маныаха биир суолунан оскуола оҕолорун төрүт идэҕэ уһуйуу буолар. Бу кэскиллээх үлэни Тааттаҕа Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус саҕалаабыта. Хаҥаласка маннык оҕо лааҕырдара икки Дьөппөн нэһилиэктэригэр, «Орто Дойду» историческай-этнографическай комплекска эмиэ тэриллэн үлэлииллэр. Тимир уустара Россия таһымыгар эрэ буолбакка, аан дойду араас муннугар ыытыллар тэрээһиннэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Онон төрүт дьарыгы сөргүтүүнү эдэр дьон ытыһын үрдүгэр түһэрдэ диэн сэмээр үөрэбит – диир уус сойууһун салайааччыта. Маачах ууһу аатын ааттатар Александр Дмитриевич тимиринэн уһаныыны чинчийэр, үөрэтэр. Утумнаахтык- ситимнээхтик дьарыктанар. Маачах уус өссө биир хос хос сиэнэ Андрей Афанасьев эмиэ уһанар, скульптураҕа холонон 2 Дьөппөҥҥө ыытыллыбыт «Таасуус фест- 2023» бетон скульптуратын фестивалыгар “Хаҥалас” хамаандаҕа киирсэн Прокопий Федоров, Ньургун Наумов буолан “Күүстээх Күһэҥэй” скульптуратын оҥорбуттара.
Күөрдэм сиригэр уус күөрдэ бүтэһигин 1966 с. күпсүйбүт. Онтон ыла тимири уһаарыы тохтообут. Ол эрэн Маачах Уус хос сиэнэ – Хаҥыл Уус 2012 с- 2016 сс (Хаҥыл Уустан чуолкайдатан) тыаттан тимир рудатын аҕалан «Самыртай» музей тиэргэнигэр бүтүн норуот көрүүтүгэр былыргы ньыманан тимири уһааран көрдөрбүтэ. Ити 60 ча сылынан күөрт хостоон күпсүйбүт эбит. Онтон ыла эрэл баар. Биһиги уолаттарбыт , уус удьуордаах уола хааннарбыт уус уһанар кыһатын тэрийэн тимири лыҥкыната оонньотуохтара. Ол кэннэ 2017 с. 2 Дьөппөн тэриллибит үбүлүөйдээх сылыгар Дьокуускай куоракка Фаина Дмитриевна Адамова (Маачах уус сиэнин кэргэнэ), Прокопий Романович Ноговицын суруйбут сценарийдарынан «Күөртээх Күөрдэмнэр» диэн испэктээх турбута. Испэктээххэ Күөрдэм нэһилиэгин 50 тахса эр дьоно кыттыбыта. Режиссер Александр Титигиров туруоруута республикаҕа улахан биһирэбили ылбыта. 2023 сыл ахсынньы ый 13 күнүгэр Егор Валерьевич Романов, Александр Зиновьевич Терентьев-Айгын Уус уонна Хаҥыл уус туруорсан, итиэннэ СӨ туризмҥа, эргиэҥҥэ уонна урбааҥҥа министиэристибэтин өйөөһүнүнэн «Роспатент» диэн тэрилтэ билинэн, «Саха быһаҕа» диэн анал аат иҥэрэн, федеральнай реестырга киллэрдэ. Ол аата саха быһаҕа Саха Сиригэр эрэ оҥоһуллар буоларын туоһулуур, федеральнай сокуонунан көмүскэллээҕин кэрэһилиир докумуон баар буолла- диэн ситиһиитин кэпсиир Маачах уус хос сиэнэ – Хаҥыл уус. Ити курдук XXI үйэҕэ саха биир сүрүн төрүт идэтэ сөргүтүллэн, саҥа саҕахтары арыйар. Ол кэннэ 2025 сылга, “Уусхомусфест” диэн «Ситим» КК бырайыага ПККФ күрэҕэр кыайан уус култууратын тарҕатар, хомусчут Антонина Семеновна Адамова аатын үйэтитэр сыаллаах үлэни тэрийэн ыытта. Бу бырайыак соруга диэн дойдубут тимириттэн уустарбыт 20 хомуһу оҥорон таһаардылар, учууталбыт Антонина Семеновна Адамова 1997 с таһаарбыт «Оскуолаҕа хомус куруһуога» үөрэх пособиетын иккистээн бэчээттээтибит. Уонна үүнэр кэнчээри ыччаттарбытыгар «Поющий хомус» хомус бэстибээлин тэрийэн 58 оҕо күрэххэ кытынна.
Ити курдук уус култууратын үйэтитэр, көҕүлүүр араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытылла туруохтара. Биир дойдулаахпыт Александр Данилов- Хаҥыл Уус дойдутун дьону кытта үлэлэһэр, оҕолору үөрэтэр, уһуйар соруктаах үлэлиир, билсэр. Онон эдэр ыччаппыт удьуордаан араас туттар тэрили оҥорор сатабыллаах буолуоҕа диэн эрэнэбит.
Сүрүн туһаныллыбыт литература
1.Күөрдэм (Хаҥалас улууһун II Дьөппөн нэһилиэгэ) / хомуйан оҥордулар: И.И. Адамова, М.И. Захарова, Н.И. Платонова, А.М. Григорьева. – Дьокуускай: Бичик, 2017
2. Яковлев Е.Л. Өбүгэттэн – ыччакка (Хаҥалас улууһун 2 Дьөппөн нэһилиэгин историятыттан). – Дьокуускай
3. Күөртээх Күөрдэмнэр. Дьокуускай. 2024 с. Сүрүннүүр редактор Бравина Р.И.Хомуйан оҥордулар Бравина Р.И., Федорова С.С.
Саргылана Федорова,
А.М. Сидорова аатынан «Ситим» КК дириэктэрэ
